یک چیزی هم هست که به شهود آشناست ولی بنظرم خیلی گمراهکننده است: تناسب جرم و مجازات. جبران چشم در برابر چشم تناسب دارد. اگر قربانی به دریافت پول در عوض چشم رضایت دهد باز هم تناسب دارد. زندان یعنی چه؟ چه تناسبی دارد؟ زندان نه مجازات است و نه تعزیر. زندان صرفا شکنجه است. ۱
امّا اگر افرادی در یک جامعه قرارداد کنند که مثلاً سزای تهمت را با زندان بدهند، آنگاه این یک قرارداد اجتماعیست. ولی بمعنای فوقالذکر، تناسب ندارد. در چنین مواردی، صحبت از "تناسب" به فهم و قضاوت عرف از شدّت ناروایی "جرم" راجع میشود. به زبان ساده؛ مثلاً فحش کشدار آنقدرها هم... ۲
آزار و خسارت بزرگی درست نمیکند، و ۱ ماه زندان یا ۵۰ ضربه شلّاق کافیست. این تناسب ربطی به جبران مافات ندارد. و الزامی وجود ندارد که ربط داشته باشد. اگر همان فحش در بین اعضای همین جامعه یک جور هتک حرمت نابخشودنی تلقّی بشود، آنگاه عرف به ۱۰ سال زندان یا ۵۰۰ شلّاق حکم خواهد کرد. ۳
فلذا در واقع "تناسب" در این موارد، دقیقاً همان چیزیست که اعضای جامعه بگویند و قرارداد کنند. و از یک جامعه به جامعهی دیگر متفاوت است. از این حیث، روشن است که چرا جُرم توهین به گاو در شبهقاره، نوشیدن شراب در مکّه، فرار مالیاتی در سوئد متفاوت است. ۴
اعدام زورگیر هم از این قاعده مستثنی نیست. اگر اعضای یک جامعه روی آن توافق کنند و بطور عمومی اعلام شود، یعنی عرف اعضای آن جامعه این کُنش را به هیچ وجه برنمیتابند. فلذا "تناسب جرم و مجازات" حاصل است. ممکنست قضاوت شخصی افراد این باشد که زورگیری (بنا بدلایلی نظیر فقر گسترده) ... ۵
آنقدرها هم ناروا نیست که با اعدام مجازات شود. این قضاوت کاملاً محترم است. اساسا عرف یعنی همین. یعنی چیزی که شهود عمومی بپذیرد. امّا عرف میتواند تغییر کند. اگر تفکرات چپ در ناخودآگاه یک جامعه ریشه نکرده باشد و مالکیت خصوصی به خط قرمز آدمها تبدیل شده باشد، وضع مجازات ... ۶
سنگین برای نقض مالکیت و حریم خصوصی نه تنها مناقشهبرانگیز نخواهد بود، بلکه از عرف جامعه بر خواهد خاست. مجازات باید سنگین باشد تا بازدارنده باشد. پ.ن: خرید و فروش مواد مخدر، قاچاق کالا، اظهارات سیاسی و ... که بمنزلهی نقض مالکیت خصوصی و حریم خصوصی نیستند، نباید جرمانگاری شوند. ۷